Нима сабабдан Ўзбекистонда доллар курси кескин юқорилаётганига Марказий банк изоҳ берди

18.09.2018 | Таҳлил | 5385

Марказий банк валюта алмашув курси динамикаси тўғрисида маълумотни эълон қилди.

Маълумотда ёзилишича, охирги уч ойда ташқи иқтисодий шароитларининг ўзгариши ички валюта бозорида миллий валюта алмашув курсининг шаклланишига ўз таъсирини кўрсатди.  

Ўтган йилнинг сентябрь ойидан бошлаб валюта алмашув курси бозордаги хорижий валютага бўлган жорий талаб ва таклиф ҳолатидан келиб чиқиб шаклланиб келмоқда.

Валюта курсининг ўзгариши олдинги йилларда кузатилган доимий девальвация тенденциясидан фарқли равишда, жорий йилда ички ва асосан ташқи омиллар таъсирида шаклланиб, турли йўналишдаги динамикага эга бўлмоқда.

“2018 йилнинг январь-июль ойларида валюта курси динамикаси асосан мавсумий омиллар таъсирида шаклланди. Хусусан, январь ойида экспорт ва халқаро пул ўтказмалари ҳажмининг нисбатан кам бўлганлиги шароитида миллий валюта алмашув курси 8139 сўм/доллардан 8189 сўм/долларгача пасайди. Шу билан бирга, март-июль ойларида экспорт ва бошқа манбалардан валюта тушумларининг ошиши натижасида сўмнинг алмашув курси тескари динамикага эга бўлиб, биринчи август ҳолатига 7782 сўм/долларгача қадри ошди”, - дейилган МБ маълумотида.  

Бундан ташқари, чет эл валютасидаги кредитлар ҳажмининг тез суръатларда ўсиши ва депозитлар долларизация даражасининг пасайиши ички валюта бозоридаги хорижий валютага бўлган талабни қисман қондирилишига хизмат қилди. Шунингдек, миллий валютадаги муддатли ва жамғарма депозитлар ҳажмининг ошиши ҳам сўм алмашув курсининг шаклланишига ижобий таъсир кўрсатди.

Марказий банк маълумотига кўра, жорий йилнинг август ойидан бошлаб алмашув курси динамикасига ташқи омиллар, айниқса асосий савдо ҳамкорлар бўлган давлатлар миллий валюталарининг қадрсизланиши (Россия – 19 %, Қозоғистон – 17 %, Хитой – 9 %, Туркия – 56 %) таъсири кучайди. Ҳисоб-китобларга кўра, ушбу давлатлар валюталари курсларининг кескин ўзгариши сўм алмашув курсига бир ойдан уч ойгача бўлган муддатдан кейин ўз таъсирини кўрсатади.

Натижада сўмнинг реал алмашув курси ушбу давлатлар валюталарига нисбатан қадри сезиларли даражада ошди (Россия рублига нисбатан 29 %га, Қозоғистон тангасига нисбатан 22 %га, Туркия лирасига нисбатан 67  %га, Хитой юанига нисбатан 14 %га).

“Ушбу ҳолат маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг ички ва ташқи бозорлардаги рақобатбардошлигини пасайтириб, ички валюта бозоридаги талаб ва таклиф даражасига таъсир этмоқда.

Биринчидан, юқорида қайд этилган валюталарнинг кескин девальвацияси ташқи бозорларда маҳаллий экспортчилар маҳсулотларини қимматлашувига олиб келиб, уларнинг валюта тушумларини қисқартирди.

Иккинчидан, ички бозорда маҳаллий маҳсулотлар нархларининг чет элда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар нархларига нисбатан рақобатбардошлигига салбий таъсир кўрсатмоқда. Бу, ўз навбатида, четдан импорт қилишни рағбатлантирган ҳолда, хорижий валютага қўшимча талабни келтириб чиқармоқда.

Учинчидан, жисмоний шахслар томонидан амалга ошириладиган халқаро пул ўтказмаларининг асосий қисми тўғри келадиган давлатлар валюталарининг қадрсизланиши, ушбу давлатлардан мамлакатимизга юбориладиган пул ўтказмалари ҳажмининг камайишига олиб келди”, - дейилган хабарда.  

Юқорида келтирилган омиллар таъсирида 2018 йилнинг август ойидан бошлаб сўм алмашув курсининг ички валюта бозоридаги шароитларга жавобан ўзгариши кузатилиб, жорий йилнинг 19 сентябрь ҳолатига 8062 сўм/долларни ташкил этди (йил бошида – 8139 сўм/доллар).

Шу билан бирга МБ хабарига қараганда, 2018 йилнинг қолган ойлари сўм алмашув курсининг йил бошидаги даражасига нисбатан кескин ўзгариши кутилмаяпти. Валюта курсининг жорий динамикаси ташқи омиллар таъсирини юмшатиб, Ўзбекистон иқтисодиётини ўзгарувчан ташқи шароитларга мослашишига ёрдам беради.

Хусусан, Халқаро пул ўтказмалари ва экспортдан тушадиган тушумларнинг камайиши сабабли юзага келадиган йўқотишлар, алмашув курси пасайиши натижасида унинг сўмдаги эквивалентининг ошиши ҳисобига маълум даражада қопланади.

Марказий банк томонидан келгусида ҳам, алмашув курсининг фундаментал трендига таъсир этмаган ҳолда, унинг кескин тебранишларини олдини олиш мақсадида, ички валюта бозорида интервенциялар амалга ошириб борилади.

Марказий банкнинг ички валюта бозоридаги иштироки олтин-валюта резервлари ҳажмини ошириш ёки улардан валюта алмашув курсини маълум даражада ушлаб туриш учун фойдаланиш мақсадларини кўзламайди. Аввал таъкидланганидек, Марказий банк “олтин-валюта резервлар нейтраллиги” тамойилига амал қилишни давом эттиради.

Бунда, Марказий банк томонидан ички валюта бозорида хорижий валютани сотиш, ишлаб чиқарувчилардан сотиб олинган олтин ҳажми доирасида ликвидликни стерилизация қилиш мақсадида амалга оширилади. Интервенциялар ҳажми ички валюта бозорига келиб тушадиган хорижий валюта тушумларининг мавсумийлиги таъсирида ойлар орасида ўзгариши мумкин.

Миллий валютанинг қадрсизланиши ички нархлар шаклланишига маълум даражада таъсир кўрсатади. Марказий банк ҳисоб-китобларига кўра, сўм алмашув курсининг бир фоизга қадрсизланиши йиллик инфляция суръатини ўртача 0,2 фоиз бандга тезлашишига олиб келади.

Ташқи омиллар ўзгариши ва сўм алмашув курси динамикасининг инфляция даражаси ҳамда инфляцион кутилмаларга таъсирини камайтириш мақсадида пул-кредит сиёсати йўналишларига тегишли ўзгартириш киритиш масаласи Марказий банк Бошқарувининг жорий йил 22 сентябридаги йиғилишида муҳокама қилинади.