Валюта курси: Ўз.Р.Марказий банки
USD
АҚШ доллари
EUR
Eвро
RUB
Россия рубли
Sayt test rejimida ishlayapti!!!

Сўнгги янгиликлар






"Эҳтимолликнинг оригинал назария"сини аслида ким яратган?
22.10.2022 14:50,  
98

Келажак учун ўтмиш нурида бугунни ўрганинг

1930 йиллардаги Буюк Депрессия даврида Кейнс неоклассик иқтисод ғояларига қарши чиқиб, агар ишчилар иш ҳақи талабида мослашувчан бўлса, эркин бозорлар қисқа ва ўрта муддатда автоматик равишда тўлиқ бандликни таъминлайди, деган ғояларга қарши чиқди. Унинг таъкидлашича, ялпи талаб (иқтисоддаги жами харажатлар) иқтисодий фаолликнинг умумий даражасини белгилайди ва ялпи талабнинг етарли эмаслиги узоқ давом этадиган юқори ишсизлик даврига олиб келиши мумкин.

 Кейнс иқтисодий таназзул ва тушкунликларнинг салбий оқибатларини юмшатиш учун фискал ва пул-кредит сиёсатидан фойдаланиш тарафдори эди. У ўзининг 1936 йилда чоп этилган “Бандлик, фоиз ва пулнинг умумий назарияси” номли йирик асарида бу ғояларни батафсил баён қилди. 1930 йилларнинг ўрталари ва охирларида етакчи Ғарб иқтисодиёти Кейнснинг сиёсат бўйича тавсияларини қабул қилди. Деярли барча капиталистик ҳукуматлар 1946 йилда Кейнс вафотидан кейин ХХ асрнинг охирига келиб шундай қилишди.

Кейнс Британия делегацияси раҳбари сифатида Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кейин яратилган халқаро иқтисодий институтларни лойиҳалашда иштирок этган, бироқ Кейнснинг таклифлари Америка делегацияси томонидан бир қатор жабҳаларда рад этилган. Кейнснинг таъсири 1970 йилларда, қисман ўша ўн йилликда Англия-Америка иқтисодини қийнаган стагфляция туфайли, қисман Милтон Фридман ва бошқа монетаристларнинг Кейнс сиёсатини танқид қилганлиги сабабли пасая бошлади. Бироқ, 2007-2008 йиллардаги глобал молиявий инқирознинг бошланиши Кейнсчилар фикрида қайта тикланишни келтириб чиқарди. Кейнс иқтисоди АҚШ Президенти Барак Обама, Буюк Британия Бош вазири Гордон Браун ва бошқа ҳукумат раҳбарлари томонидан инқирозга жавобан олиб борилган иқтисодий сиёсатнинг назарий асосини яратди.

1999 йилда Time журнали Кейнсни асрнинг энг муҳим одамлари қаторига киритиб, “унинг ҳукуматлар ўзларида йўқ пулларни сарфлашлари кераклиги ҳақидаги радикал ғояси капитализмни қутқариши мумкин”, деб таъкидлади. Кейнс ғоялари таъсирида вужудга келган иқтисодий йўналиш кейинчалик “Кейнсчилик” деб номланди. Мустақил фан сифатида макроиқтисодиётнинг асосларидан бири ҳисобланган.

Бундан ташқари, Кейнс эҳтимоллик сони эмас, балки мантиқий нисбат деган фаразга асосланиб, эҳтимолликнинг оригинал назариясини яратди.

Шахсий ва оилавий ҳаёт

Кейнс Кембрижда таниқли иқтисодчи, Кембриж университетининг иқтисод, мантиқ ва фалсафа профессори Жон Невил Кейнс ва ижтимоий фаолият билан шуғулланган муваффақиятли ёзувчи Флоренс Ада Браун оиласида туғилган, у Кембрижнинг  биринчи аёл мери эди. Унинг укаси Жефри Кейнс (1887–1982) жарроҳ   ва библиофил бўлган, синглиси Маргарет (1890–1974) эса Нобель мукофоти совриндори физиолог Арчибалд Хиллга турмушга чиққан.

Иқтисодчининг жияни Полли Хилл ҳам таниқли иқтисодчи. Майнард Кейнс университетда ўқитувчилик муҳитида ўсган, унинг беш ёшга тўлган кунида бувиси Жейн Элизабет Форд унга шундай деб табрик хат ёзган:

Сиз Кембрижда улғайётганингиз  учун жуда ақлли бўлиб камол топишингизни кутиб қоламан.

Ўн олти ёшида Этон кутубхонасида ишлаган Кейнс Англияга босқинчи Уилям билан келган биринчи аждоди – Уилям де Каан, Гертсог Роберт Мортаиннинг вассали, Гертсог Уилямнинг укаси (Уилям) дан бошлаб Кейнс шажарасини қурди.

 1909 йилнинг ёзида Мейнард Кейнс Кембриждаги Кинг Лейн ва Веббcоурт ўртасидаги эски қоровулхонанинг дарвоза қаватида жойлашган кўп хонали квартирага кўчиб ўтди. Бу хонани Кейнс ўлимигача бўшатмади. Кейнс коллежидаги хулқ-атвор қоидаларига тобора зид равишда яшай бошлади. 1909 йил 5 декабрда Дункан Грантга ёзган мактубларидан бирида Мейнард зиёфатдан кейин шундай деб хат ёзган эди: “Бизнинг обрў-эътиборимизга нима бўлади, буни фақат охиратда билиш мумкин...” Шубҳасиз, Кейнс Лондонда жойлашган Дунканнинг эҳтиёжларини бўрттириб кўрсатган, аммо шунга қарамай, Кейнс Cоллеге тарихчиси Патрик Уилкинсоннинг таъкидлашича, 1908 йилда коллежга ташриф буюрган одам эркаклар ўзаро бир-бирига бўлган меҳр-муҳаббатни очиқдан-очиқ кўрсатганидан ҳайратда қолган. 1909 йил 7 апрелда Мейнард Кейнс ва Дункан Версалга икки ҳафталик таътилга кетишди. Бу уларнинг муносабатларидаги биринчи инқирозга сабаб бўлди. Дункан Генри Жеймсга шундай деб ёзган эди: “Мен уни ортиқ севолмаслигимни айтдим”. Кейнс ҳаёти давомида Грантга молиявий ёрдам беришда давом этди.

Профессор оиласида туғилган Мейнард Кейнс Кембриж цивилизациясининг энг юқори чўққисида пайдо бўлган. Кейнс доирасига нафақат файласуфлар – Жорж Эдвард Мур, Бертран Расселл, Людвиг Витгенштейн, балки Кембрижнинг Блоомсбурй гуруҳи каби экзотик авлодлари ҳам кирган. Бу Кейнс билан яқин дўстлик алоқасида бўлган ёзувчилар ва рассомлар давраси эди. У Виктория Англиясидан қирол Эдвард VII даврига ўтиш даврига хос бўлган руҳий ферментация ва шаҳвонийликнинг уйғониш муҳити билан ўралган эди.

1918 йил октябрь ойида Кейнс Лондонда урушдан кейинги биринчи мавсумларда Диагилевнинг рус балеринаси Лидия Лопухова билан учрашди ва 1921 йилда Лондоннинг Алгамбра театрида Диагилевнинг Чайковскийнинг “Ухлаётган гўзал” спектаклида рақсга тушганида Кейнс Лидияни севиб қолди. 1925 йил 4 августда Лидия биринчи рус эри Рандолфо Баррочи билан ажрашиши биланоқ улар турмуш қуришди.

Худди шу йили Жон М. Кейнс Фанлар академиясининг 200 йиллигини нишонлаш учун СССРга биринчи саёҳатини амалга оширди, шунингдек, балет ҳомийси бўлди ва ҳатто балет либреттоларини ҳам ёзди. Бундан ташқари, Жон М. Кейнс 1928 ва 1936 йилларда СССРда шахсий ташрифлар билан бўлган. Кейнс жуда баланд бўйли бўлган, тахминан 198 см. Кейнс муваффақиятли инвестор эди ва яхши бойлик орттиришга муваффақ бўлди. 1929 йилги фонд бозори қулашидан кейин Кейнс банкротлик ёқасида эди, лекин тез орада бойлигини тиклай олди.

У китоб йиғишни яхши кўрарди ва Исаак Нютоннинг кўплаб асл асарларини қўлга киритишга муваффақ бўлди (Кейнс уни охирги алкимёгар деб атаган. Хидеки Юкаванинг “Физика бўйича маърузалари” асарининг сўзбошисида Кейнснинг Нютон ҳақидаги биографик китоби ҳам тилга олинган, аммо бу маърузанинг босма нашри ёки ундан ҳам кенгроқ асар назарда тутилган, контекстдан аниқ эмас.

1946 йилда Кейнс вафот этганида унинг инвестиция портфели 400 минг фунт стерлингга баҳоланган (бугунги кунда бу 11,2 миллион фунт стерлинг), китоблар ва санъат коллекцияси қиймати эса 80 минг фунт стерлингни (2,2 миллион) ташкил этган.

У адабиёт ва драмага қизиқди ва Кембриж санъат театрига молиявий ёрдам кўрсатди, бу эса театрга бир мунча вақт бўлса ҳам, Лондондан ташқарида жойлашган энг муҳим Британия театрига айланишига имкон берди.

Таълим

Кейнс 1902-1906 йилларда Кембриждаги Этонда, Кейнс коллежда, университетда эса талабалик қобилиятлари ҳақида юқори фикрда бўлган Алфред Маршаллдан таҳсил олди. Этика профессори Генри Сидгвик Кейнсга либерал санъатни ўргатган. Кейнс иқтисоддан ташқари сиёсат билан ҳам қизиқди, 1905 йилда Кембриж талабалар иттифоқи президенти раиси лавозимини эгаллади.

Кембрижда Кейнс файласуф Жорж Мур бошчилигидаги илмий тўгарак ишида фаол иштирок этди, ёшлар орасида машҳур бўлди, Ҳаворийлар фалсафий клубининг аъзоси бўлиб, у ерда кўплаб бўлажак дўстлари билан танишди. Кейинчалик 1905-1906 йилларда ташкил этилган Блумсбери зиёлилар доирасига аъзо бўлган. Масалан, файласуф Бертран Рассел, адабиётшунос ва ношир Клайв Белл ва унинг рафиқаси Ванесса, ёзувчи Леонард Вулф ва унинг рафиқаси ёзувчи Виржиния Вулф, ёзувчи Литтон Страчей бу тўгарак аъзолари эди.

Карера

1906-1914  йилларда Кейнс Ҳиндистон ишлари бўлимида, Ҳиндистон молияси ва валютаси бўйича қироллик комиссиясида ишлаган. Бу даврда у ўзининг “Ҳиндистоннинг пул муомаласи ва молияси” (1913) номли биринчи китобини, шунингдек, эҳтимоллик муаммоларига бағишланган диссертацияни ёзди, унинг асосий натижалари 1921 йилда “Эҳтимоллик ҳақида рисола” асарида чоп этилди. 1908 йилда номзодлик диссертациясини ҳимоя қилгандан сўнг Кейнс Қироллик коллежида дарс бера бошлади ва у ерда 1915 йилгача А.Маршалл таклифи билан қайтиб келди.

1911 йилда Кейнс “The Ekonomik Journal”  муҳаррири бўлди ва 1945 йилгача бу лавозимда қолди. 1915 йилдан 1919 йилгача Кейнс Ғазначиликда хизмат қилган. 1919 йилда Ғазначилик вакили сифатида Кейнс Париж тинчлик музокараларида қатнашади ва Европа иқтисодиётини урушдан кейинги тиклаш бўйича ўз режасини таклиф қилади, бу қабул қилинмаган, аммо “Тинчликнинг иқтисодий оқибатлари” ишига асос бўлиб хизмат қилган.

Бу асарида, хусусан, Германиянинг иқтисодий зулмига қарши чиқди: Кейнснинг фикрига кўра, реваншистик кайфиятнинг кучайишига олиб келиши мумкин бўлган. Аксинча, Кейнс мамлакат жаҳон хўжалик тизимининг энг муҳим бўғинларидан бири эканлигини тушуниб, Германия иқтисодиётини тиклаш бўйича қатор чора-тадбирларни таклиф қилди. Қабул қилинган қарорлардан норози бўлиб, ваколатларини тарк этиб, конференсияни тарк этди. Ва ўша йили у “Версал тинчлик шартномасининг иқтисодий оқибатлари” китобини ёзди ва бу унга шуҳрат келтирди.

1919 йилда Кейнс Кембрижга қайтиб келди, лекин кўп вақтини Лондонда ўтказди, бир нечта молиявий компаниялар бошқарувида, бир қатор журналларнинг таҳририят кенгашида (у “Nation” ҳафталик газетасининг эгаси, шунингдек, муҳаррир эди. (1911-1945) “The Ekonomik Journal”   ҳукуматига маслаҳатчи эди.

1920 йилларда Кейнс жаҳон иқтисодиёти ва молиясининг келажаги билан қизиқди. 1921 йил инқирози ва ундан кейинги тушкунлик олимнинг эътиборини нарх барқарорлиги муаммосига ҳамда ишлаб чиқариш ва бандлик даражасига қаратди. 1923 йилда Кейнс “Пул ислоҳоти тўғрисида трактат”ни нашр этди, унда у пул қийматининг ўзгаришининг сабаб ва оқибатларини таҳлил қилади, шу билан бирга инфляциянинг даромадлар тақсимотига таъсири, кутишларнинг ўрни, пул маблағларининг ўрни каби муҳим жиҳатларга эътибор беради.

Кейнснинг фикрига кўра, тўғри пул-кредит сиёсати, ўша пайтда Британия ҳукумати қилганидек, ички нархларнинг барқарорлигини таъминлаш устуворлигидан келиб чиқиши керак ва валюта курсини ҳаддан ташқари ошириб юборишни мақсад қилмаслиги керак. Кейнс “Жаноб Черчиллнинг иқтисодий оқибатлари” (1925) рисоласида сиёсатни танқид қилган.

1920 йилларнинг иккинчи ярмида Кейнс ўзини “Пул ҳақида рисола”га (1930) бағишлади ва у ерда валюта курслари ва олтин стандарти билан боғлиқ масалаларни ўрганишни давом эттирди. Ушбу ишда биринчи марта кутилаётган жамғармалар ва кутилаётган инвестициялар ўртасида автоматик мувозанат йўқлиги, яъни уларнинг тўлиқ бандлик даражасида тенглиги ҳақидаги фикр пайдо бўлди.

1920 йилларнинг охири – 1930 йилларнинг бошларида АҚШ иқтисодиёти чуқур инқирозга учради – “Буюк депрессия” нафақат Америка иқтисодиётини қамраб олди – Европа давлатлари ҳам инқирозга учради ва Европада бу инқироз аввалгидан ҳам эртароқ бошланди. Америка Қўшма Штатлари, дунёнинг етакчи давлатлари раҳбарлари ва иқтисодчилари инқироздан чиқиш йўлларини қизғин излашди.

Баъзида Кейнс Совет Россиясига ва ўша пайтда у ерда олиб борилаётган иқтисодий тажрибага қизиқиш билдирган. Бунинг шахсий сабаблари ҳам бор эди, чунки унинг рафиқаси Россияда туғилган балерина эди. 1925 йил сентябрда Кейнс Москва ва Ленинградга ташриф буюрди. Натижада “Россияга қисқача қараш” мақоласи нашр этилди, унда у коммунистик мафкурани диннинг бир шакли сифатида белгилайди:

Ленинизм – бу европаликлар бир неча асрлар давомида ўз қалбларининг турли бурчакларига жойлаштирган иккита нарсанинг ғалати комбинацияси – дин ва бизнес. Бу ҳақиқат ҳайратга солади, чунки бизни такаббур қиладиган мутлақо янги турдаги дин бор ва бундай динга бўйсунадиган бизнес – ўзининг мустақил қонунлари бўйича ривожланиш ўрнига; ниҳоятда самарасиз бўлиб қолади.

Маълумки, Кейнс ўша даврда Собиқ Иттифоқда амалга оширилаётган иқтисодий ўзгаришларга кўп жиҳатдан хайрихоҳ эди.

Баъзида бу ерда  қашшоқлик, аҳмоқлик ва зулм эркинлигига қарамай, ҳаёт лабораторияси нақадар бепарво эканлиги сезилади. Айнан шу ерда турли хил кимёвий элементлар янги комбинацияларга боғланади, бу ерда улар ёқимсиз ҳид чиқаради ва ҳатто портлайди. Аммо муваффақиятли натижа бўлган тақдирда бирор нарса содир бўлиши мумкин.

Шуни унутмаслик керакки, Кейнс асосан капитализмнинг танқидчиси эди. Ва бу ерда унинг хулосалари   К. Маркс каби узоққа бормаган бўлса-да, бозор иқтисодиётида ўз-ўзини тартибга солиш механизми йўқ деган асосга асосланиб, капиталистик тузумни жиддий тузатишни таклиф қилди.

Кейнс Қироллик молия ва саноат комиссияси ва Иқтисодий маслаҳат кенгаши аъзоси этиб тайинланди. 1936 йил февраль ойида олим ўзининг асосий асари – “Бандлик, фоиз ва пулнинг умумий назарияси”ни нашр этади, унда у, масалан, жамғариш мултипликатори (Кейнс мултипликатори) тушунчасини киритади, шунингдек, ўзининг “асосий психологик қонунини” шакллантиради.

Бандлик, фоиз ва пулнинг умумий назариясидан сўнг Кейнс ўз даврининг иқтисод фани ва иқтисодий сиёсатининг етакчиси сифатида намоён бўлди.

1940 йилда Кейнс Ғазначиликнинг уруш масалалари бўйича маслаҳат қўмитаси аъзоси, кейин вазирнинг маслаҳатчиси бўлди. Худди шу йили у “Уруш учун тўловни қандай тўлаш керак?” Асарини нашр этди.

Унда кўрсатилган режа солиқларни тўлаганидан кейин одамларда қолган ва маълум даражадан ошиб кетган барча пул маблағларини кейинчалик чиқариш билан бирга почта жамғармасидаги махсус ҳисоб рақамларига мажбурий тарзда киритишни назарда тутади. Бундай режа бир вақтнинг ўзида иккита муаммони ҳал қилишга имкон берди: талаб инфляциясини заифлаштириш ва урушдан кейинги таназзулни камайтириш.

1942 йилда Кейнс Лордлар палатасининг аъзоси бўлди, Эконометрик жамиятнинг президенти бўлди (1944-1945).

Иккинчи жаҳон уруши даврида Кейнс ўзини халқаро молия ва жаҳон молия тизимини урушдан кейинги ташкил этиш масалаларига бағишлади. У Бреттон-Вудс тизимининг концепциясини ишлаб чиқишда иштирок этди ва 1945 йилда Буюк Британияга Америка кредитлари бўйича музокаралар олиб борди. Кейнс валюта курсларини тартибга солиш тизимини яратиш ғоясини илгари сурди, бу эса узоқ муддатли истиқболда уларнинг амалда барқарорлиги принципи билан бирлаштирилади.

Унинг режаси пассив тўлов балансига эга бўлган мамлакатларга бошқа давлатлар томонидан тўпланган заҳираларга кириш имконини берувчи механизм ҳисоб-китоб иттифоқини яратишни назарда тутган.

1946 йил март ойида Кейнс Халқаро валюта фондининг очилишида иштирок этди.

1946 йил 21 апрелда миёкард инфарктидан вафот этди. Вестминстерда дафн этилган.

 Илмий фаолият

Жон М. Кейнс ХХ аср иқтисодчилари орасида марказий шахс ҳисобланади, чунки айнан у бюджет ва пул-кредит сиёсати учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин бўлган замонавий макроиқтисодий назария асосларини яратган.

Кейнснинг иқтисод фанига муносабатини устози Алфред Маршаллнинг вафоти ҳақидаги некролоқдан тушунишингиз мумкин, аслида бу унинг илмий дастури ва иқтисодчи олимнинг идеали:

Буюк иқтисодчида камдан-кам учрайдиган истеъдодлар йиғиндиси бўлиши керак... У қайсидир маънода математик, тарихчи, давлат арбоби ва файласуф бўлиши керак. У тимсолларда ўйлаши ва сўзни яхши билиши керак. У хусусийни умумий контекстда тушуниши ва бир фикр билан мавҳум ва конкретга осонгина тегиши керак. У келажак учун, ўтмиш нурида бугунни ўрганиши керак. Инсон табиатида ва жамият институтларида ҳеч нарса унинг эътиборидан четда қолмаслиги керак. У чинакам санъаткордек мақсадли, ҳам самовий бўлиши керак, лекин айни пайтда оёққа туриб, сиёсатчи каби амалий бўлиши керак.

Ж. М. Кейнснинг биринчи асари 1909 йил март ойида Ekonomik журналида чоп этилган “Ҳиндистондаги сўнгги воқеалар” мақоласи эди. Унда муаллиф Ҳиндистондаги нархлар ҳаракати ва олтиннинг кириб келиши ва чиқиши ўртасидаги муносабатни ўрнатишга ҳаракат қилган. Статистик маълумотлар тўплами ёш олимни, ўзи ёзганидек, завқланиш ҳолатига келтирди. 1911 йил ноябрида Ж. М. Кейнс “Ekonomik Journal” журналига муҳаррир этиб тайинланди, бу унинг иқтисодий билим олиши учун муҳим бўлди.

Кембриж коллежи

1919 йилда Ғазначилик хизматини тарк этгандан сўнг, Кембриж Кинг коллежида Ж. М. Кейнс октябрь ойида худди шу номдаги китоб териш жараёнида “Тинчлик шартномасининг иқтисодий жиҳатлари” маърузаларининг кузги курсини ўқишни бошлайди. Бу маърузалар талабаларда кучли таассурот қолдирди ва Ж. М. Кейнс ҳеч қачон уларга таниш бўлмаган бўлса-да, уларнинг қаҳрамонига айланди.

Шунга қарамай, бу унинг назарий концепцияларининг лейбористлар партияси ғояларининг асоси бўлиш имкониятини олдиндан белгилаб қўйди ва шу билан бирга, Ж. М. Кейнснинг ёндашуви консерваторлар концепцияларини рад этишни англатмайди. Тинчлик шартномасининг иқтисодий жиҳатлари Кейнсга ёш иқтисодчилар орасида энг радикал обрўсини берди.

Кейнс 1909 йилдан бошлаб у раҳбарлик қилган Сиёсий иқтисод клуби ёки Кейнс клубидаги мунозараларда қатнашди. Кейнс клубига талабалар, аспирантлар, олимнинг дўстлари келишди, кейинчалик машҳур бўлган кўплаб иқтисодчилар Кейнс клубининг катта аъзолари эди. Клубдаги муҳокамаларнинг марказий мавзуси давлат сиёсати масалалари бўлиб, мунозаралар амалдорларнинг хатоларига қарши қаратилган эди. 1923 йилда Ж. М. Кейнснинг “Пул ислоҳоти тўғрисида рисола” асари нашр этилган бўлиб, унда муаллиф Англия банкининг сиёсатига рози эмаслиги англашинади. 1925 йилдан бошлаб, Буюк Британия олтин стандартга ўтгандан сўнг, Ж. М. Кейнс сиёсатчиларнинг хатолари нотўғри назарий ғоялар натижасидир, деган хулосага келди. Шундан сўнг Кейнс назарий масалаларга кўпроқ вақт ажратди, 1930 йилда унинг “Пул ҳақида рисола” асари нашр этилди.

Аксарият олимлар-иқтисодчилар 1936 йилда Ж. М. Кейнснинг “Бандлик, фоиз ва пулнинг умумий назарияси” китобининг нашр этилишини урушлараро даврда Ғарб иқтисодий тафаккури тарихидаги энг муҳим воқеа деб ҳисоблайдилар. “Умумий назария” асарида биринчи марта Адам Смитнинг ғоялари доимий равишда танқид қилинди. Жон М. Кейнс ўзининг “Умумий назарияси”да бозор капиталистик иқтисодиётининг беқарорлигини кўриб чиқади ва иқтисодиёт фанида биринчи марта давлатнинг иқтисодиётга аралашуви зарурлигини исботлайди.

Бу олимни энг машҳур иқтисодчилардан бирига айлантирган кўплаб илмий ишларга олиб келди. Ж. М. Кейнс ўз ишида макроиқтисодий категория – самарали талабни (кейнсчиликнинг марказий категорияси) ўрганиш билан бирга инвестициялар ва жамғармалар нисбатини таҳлил қилишга асосий эътиборни қаратади. Урушдан кейинги даврда Ж. М. Кейнснинг иши иқтисодий ўсиш ва циклик ривожланиш назарияси соҳасидаги тадқиқотларга туртки беради.

Кейнс истеъдодли дебатчи сифатида шуҳрат қозонди ва Фридрих фон Хаек у билан иқтисодни муҳокама қилишдан бир неча бор бош тортди. Ҳаек ўз вақтида Кейнс ғояларини кескин танқид қилган, улар ўртасидаги баҳсларда англо-саксон ва австриялик анъаналарнинг иқтисодий назариядаги қарама-қаршилиги ўз аксини топган. “Пул ҳақида трактат” (1930) нашр этилгандан сўнг Ҳаек Кейнсни капитал ва манфаат назариясига эга эмасликда ҳамда инқирозлар сабабларини нотўғри аниқлашда айблади. Айтиш керакки, Кейнс маълум даражада танбеҳларнинг асослилигини тан олишга мажбур бўлди.

Шунингдек, Кейнснинг иқтисодиёт бўйича бўлажак Нобель мукофоти совриндори Ян Тинберген билан регрессия усулларини иқтисодга киритган муҳокамаси (кўпинча усул бўйича баҳс деб аталади) кенг тарқалган. Бу мунозара Кейнснинг Профессор Тинбергеннинг “Ekonomik Journal” журналидаги “Metodi” асаридан бошланиб, турли муаллифларнинг қатор мақолаларида давом этди.

Бироқ, кўпчилик бу мунозаранинг янада қизиқарли тақдимоти (кўпроқ очиқлик туфайли) Кейнс ва Тинберген ўртасидаги шахсий ёзишмаларда бўлган,  деб ҳисоблайди, ҳозирда Кейнснинг Кембриж нашрида нашр этилган. Мунозаранинг мазмуни эконометрика фалсафаси ва методологиясини, шунингдек, умуман иқтисодни муҳокама қилиш эди. Кейнс ўз асарларида иқтисодни “моделлар нуқтаи назаридан фикрлаш фани” сифатида эмас, балки “мос моделларни танлаш санъати” (доимий ўзгарувчан дунёга мос келадиган моделлар) сифатида кўради. Бу мунозара кўп жиҳатдан эконометриканинг ривожланиши учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди.

Иқтисодиёт фанининг кўриниши

Кейнс энг муҳим ғояларни  у “аниқ ва ўз-ўзидан равшан” деб ҳисоблаган, “мураккаб нарсалар ҳақида” гапиришга имкон берадиган тушунарли тилда ифодалашга ҳаракат қилди. У иқтисод интуитив бўлиши, яъни бизни ўраб турган дунёни кўпчилик учун тушунарли тилда тасвирлаши керак деб ҳисоблаган. Кейнс унинг ҳаддан ташқари математикланишига қарши эди, бу эса мутахассис бўлмаганлар томонидан иқтисодиётни идрок этишга халақит берди.

Кейнс бир вақтнинг ўзида файласуф, иқтисодчи ва ахлоқ талабаси эди. У иқтисодий фаолиятнинг якуний мақсадлари ҳақида ҳайратланишни тўхтатмади. Кейнс бойликка интилиш – “пулга бўлган муҳаббат”, у айтганидек, “яхши яшашга” имкон берадиган даражада оқланади, деб ҳисоблаган. “Яхши яшаш” – бу Кейнснинг фикрича, “бой яшаш” дегани эмас, “адолатли яшаш” дегани. Кейнс учун инсоннинг иқтисодий фаолиятининг ягона асоси дунёни маънавий жиҳатдан яхшилаш истагидир.

Кейнс меҳнат унумдорлиги ошгани сайин иш соатлари қисқариб, одамларнинг ҳаёти “оқилона, ёқимли ва муносиб” бўладиган шароит яратилишини башорат қилган эди. Бу Кейнснинг иқтисод нима учун керак деган саволга жавобидир.

Тавсия этамиз






Тавсия этамиз

Ҳар доим хабардор бўлинг!

carzone.uz мобил иловаларини кўчириб олинг ва барча янгиликлар сиз билан