Кимё бўйича Нобел мукофоти "Генетик қайчи" учун берилди

Кимё бўйича Нобел мукофоти

7 октябрь, чоршанба куни кимё бўйича Нобел мукофоти совриндорлари эълон қилинди - мукофот Женифер Дудна (АҚШ) ва Эмануэль Шарпенте (Франция) га геномни аниқ таҳрирлаш услубини яратгани учун берилди, уларсиз замонавий генетик муҳандисликни тасаввур қилиб бўлмайди. Ушбу усул шу қадар фойдали ва талабгирки, кашфиёт эълон қилинганидан Нобел мукофотига қадар 10 йилдан кам вақт ўтди.

Дастлаб кашф этилган, сўнгра олимлар томонидан ўрганилган ва мослаштирилган "генетик қайчи" CRISPR-Cas9 - бу бактерияларнинг иммунитет тизимига асосланган юқори организмлар геномини таҳрирлашнинг янги технологияси. Ушбу тизим бактериал ДНКнинг махсус жойларига, қисқа палиндромик кластер такрорланишига ёки CRISPRга асосланган. Ва бир хил такрорлашлар орасида бир-биридан фарқ қиладиган ДНК бўлаклари - спейсерлар мавжуд.

Олимлар вирус бактериялар ҳужайрасига кирганда махсус Cas оқсили ёрдамида топилишини аниқладилар. Ва агар CRISPR РНК оралиғида вируснинг бир қисми «ёзилган» бўлса, Cas оқсиллари вирусли ДНКни кесиб, уни йўқ қилади, ҳужайрани инфекциядан ҳимоя қилади. Ушбу механизмнинг асосий хусусияти шундаки, «кесиш» аниқ белгиланган жойда содир бўлади.

CRISPR/Cas тизимлари юқори биологик мавжудотларнинг организмларида ишлаши мумкин, бу генлар кетма-кетлигини тўғрилаш ёки янгиларини яратиш ва шу билан инсоннинг ирсий касалликларини даволашга имкон беради.

«Бу ҳар биримизнинг ҳаётимизга таъсир қиладиган улкан куч воситасидир. У нафақат илмий инқилоб қилди, балки у бизга аллақачон янги экинларни олиб келди ва принципиал равишда янги дори-дармонларни яратишга ваъда берди», - деди Нобел қўмитасининг кимё бўйича раиси Клас Густафсон.

Кимё бўйича мукофот жорий Нобел ҳафтасидаги учинчи совриндир. Тиббиёт мукофоти Гепатит С вирусини кашф этганлиги учун Ҳарви Олтер, Майкл Ҳаутон ва Чарлз Райсга, физика бўйича мукофот эса қора туйнукларнинг назарий асослари ва кашфиётлари учун Рожер Пенроуз, Андрей Гез ва Рейнҳард Генцелга насиб этди.