Ўзбекистондаги атом электр станцияси: иқтисодий муваффақият ёки стратегик хато?

Ўзбекистондаги атом электр станцияси: иқтисодий муваффақият ёки стратегик хато?

Тошкентлик блогер Давид Мельдинский Economist-uz блогида Ўзбекистонда қурилаётган атом электростанцияси иқтисодий жиҳатдан бефойда эканлигини асослаб, мақола эълон қилди. “Давлат қарзи ва тинч атом билан ўйнашмаслик” ҳақидаги мақолани Sof.uz таржимасида эътиборингизга ҳавола этамиз.

АЭС қурилиши ҳақидаги янгиликлар бизга иқтисодий сиёсатимизнинг муваффақияти сифатида тақдим этилади. 7 сентябр куни Москвада Ўзбекистонда атом электр стансиясини қуриш тўғрисида битим имзоланди. Ҳар бирининг қуввати 1200 МВт бўлган иккита энергия блоки учун лойиҳа қиймати тахминан 11 миллиард долларга баҳоланмоқда. 2019 йил 10 июл куни Энергетика вазири Алишер Султонов яна умумий қуввати 4800 мегаваттни ташкил этадиган 2 та энергия блоки қурилишини эълон қилди.

Мумкин бўлган бахтсиз ҳодисалар ва атроф-муҳитнинг оқибатлари ҳақида ёзмайман, масаланинг молиявий томони кўпроқ ташвишга солмоқда. Албатта, агар қурилиш жараёнида нарх кўтарилмаса, Ўзбекистон 4 та блокка эга атом электр станцияси учун тахминан 21 миллиард доллар тўлаши керак.

Атом электр станциясини қуриш қанчалик фойдали бўлади ва қарорни қабул қилишдан аввал расмийлар яхшилаб ҳисоб-китоб қилишганми? Дарҳол айтишим керак, Ўзбекистонда атом электр станциясини қуриш учун пул йўқ, улар қарз олишади. Пулни қаердан олишлари ҳозирча маълум қилинмаган.

Беларусда Россия 11 миллиард долларга 2 та ВВЭР-1200 реакторини (улар Ўзбекистонга етказиб беришни режалаштирганидек) қуряпти. Табиийки, Беларусда ҳам Ўзбекистон каби пул йўқ. Россия 10 миллиард доллар миқдорида кредит линиясини ажратди, қолганини дарҳол Беларус тўлайди. Кредитнинг ярмига фоизлар йиллик 5,23% ставкасида ҳисобланади. Иккинчи ярмида LIBOR ставкаси (йилига 1,5 дан 6 фоизгача) + 1,83%. 2019 йил ёзи учун LIBOR ставкаси тахминан 2,5% ва белгиланган, 1,83% йилига 4.3% ни ташкил қилади. Яъни, Беларус учун ўртача оғирлик ставкаси йилига 4,75 фоизни ташкил этади. Гарчи Беларусда атом электр станциясини қуриш тўғрисидаги шартномани имзолаш пайтида Россия санкциялар остида эмас эди ва Лукашенко ҳар доим Москвадан энг яхши шароитларни қандай олиш кераклигини билар эди. Энди Россия иқтисодий муаммоларга дуч келмоқда, 21 миллиард долларлик бундай "имтиёзли" кредит шартларига умид қилмаслик керак.

Қайси схема бўйича тўлаш ҳақида ҳозирча хабар берилмайди. Эҳтимол, Ўзбекистон бир қисмни дарҳол тўлар (евро-облигатсиялар чиқариш орқали), лекин ҳар ҳолда, ставка йилига 5 фоиздан кам бўлишини кутманг.

Буни минимум сифатида қабул қилайлик: 21 миллиарднинг 5 фоизи 1 050 000 000 долларни ташкил этади. Яъни, ҳар йили 1 миллиард 50 миллион доллар қарзларни тўлашга (фақат фоизларни тўлашга) кетади.

Станция 60 йил ишлайди, тўланиши керак бўлган йиллар давомида, шунинг учун 21 миллиардни 60 йилга ажратади, йилига 350 миллион доллардан тўғри келади.

Станцияни ёпиш ҳам ақл бовар қилмайдиган пул. Литвада Игналина АЭСнинг иккита реактор билан ёпилиши 3 миллиард 377 миллион еврога баҳоланди. Биринчи энергия блоки 2004 йил охирида, иккинчиси 2009 йил охирида тўхтатилди. Биринчи реакторни демонтаж қилиш 2038 йилда якунланиши режалаштирилмоқда, иккинчиси эса ҳозирча номаълум. Станцияда 2000 га яқин мутахассис ишлашда давом этмоқда. Британияда улар 19 та объектни ёпиш учун 100 миллиард фунтдан кўпроқ маблағ сарфлашни режалаштиришмоқда. Албатта, атом электр станциясини демонтаж қилиш харажатларини ҳам 60 йилга тақсим қиламиз. 4 та энергия блоки учун камида 4,8 миллиард маблағ керак бўлади, агар 60 йилга бўлинадиган бўлсак, йилига 80 миллиондан тўғри келади.

Натижада: 1.050.000.000 + фоиз 350.000.000 станциянинг ўзи + АЭСни демонтаж қилиш қиймати 80.000.000, шунда йилига 1.480.000.000 $ чиқмоқда. Муҳим нуқта: Ўзбекистон давлат қарзини кўпайтиришни режалаштирмоқда, шунинг учун агар Россиядан қарз 15 йилга мўлжалланган бўлса, бу 15 йилдан кейин қарз тўланади ва фоизлар тўланмайди деган маънони англатади, мавжуд макроиқтисодий сиёсатга мувофиқ, пул қайта қарзга олинади. Ва қанча фоизда экани ҳозирча номаълум.

Албатта, улар бу миқдорни электр энергиясининг тарифларига киритишга ҳаракат қилишади.

Энди ядровий энергия қанча фойда келтиришини ҳисоблайлик. Ҳар бир блокнинг қуввати 1194 мегаваттни ташкил этади, бу жуда катта қувват. Тармоқ (атом электр станциясидан чиққанда) 1110 мегаваттни 4 га кўпайтириб, 4440 мегаватт ёки соатига 4.440.000 кВт ишлаб чиқаради.

Россия атом электр станцияларида ўрнатилган қувватдан фойдаланиш даражаси 83% ни ташкил этади, АҚШда бу кўрсаткич 88% ни ташкил қилади, яъни энергия блоклари йилига 365 кун ишламайди. Ёқилғи қуйиш тўлиқ ёпилган реакторда амалга оширилади, шунингдек профилактика ишлари, техник хизмат кўрсатиш ва бошқа тадбирлар амалга оширилади. Натижада, ўртача ставка сиғимнинг 85% ни ташкил қилади. Биз 4.440.000 кВт электр энергиясининг 15 фоизини камайтирамиз, АЭСдан чиқишда соатига 3.774.000 кВт қувват оламиз. Ва бу барча йўқотишлар эмас.

Хўп, яначи. Электр энергияси атом электр станцияларидан юқори волтли (юз минглаб волт) электр узатиш линияларига (ЭУЛ), улар орқали оралиқ трансформатор қуйи станцияларига, сўнгра маҳаллий электр узатиш линиялари орқали (10 000 волтгача) якуний трансформатор қуйи станцияларигача етказилади. Биз охирги истеъмолчи учун 220/380 волтни оламиз. Электр станциясидан якуний истеъмолчига электр энергиясини узатишдаги йўқотишлар норманинг 8-12% оралиғида ҳисобланади. Айтайлик, Ўзбекистонда яхши тармоқлар мавжуд ҳисоблаймиз, йўқотишлар тахминан 10% ни ташкил қилади. 3,774,000 кВт электр энергиясини йўқотишининг минус 10% якуний истеъмолчиларга соатига 3,400,000 кВт беради.

Ана энди киловатни пулга чақиб кўрамиз. Ўзбекенергонинг 2019 йил июлидаги ўртача нархлари киловатига ўртача 250 сўмдан 360 сўмгача. Ўртача 305 деб олиб, уни долларда ҳисоблаб кўрамиз: киловатига 3,2 цент тўғри келмоқда. 3.400.000х3.2 = 10.880.000 цент ёки соатига 108.800 доллар оламиз. Буни 24 соатга кўпайтириб, кейин 365 кунга кўпайтирсак, йилига тахминан 1 млрд $ бўлади.

Умуман олганда, АЭС оператори атиги 730 миллион доллар олади (барча тўловлар ўзбек сўмида амалга оширилади, аммо мен маълумотларни доллар билан бераман, ҳисоблаш осонроқ). Ушбу пулдан сиз ядро ёқилғисини, материалларни сотиб олишингиз, иш ҳақи тўлашингиз, станцияга техник хизмат кўрсатишингиз, сарфланган ядро ёқилғисини ва бошқа харажатларни сарфлашингиз керак. Дунёда бундай харажатлар ўртача ҳар бир киловатт энергия учун 1,4 дан 3 центгача. Биз соатига камида 3,774.000 киловаттни ҳисобга оламиз, уни 1 центга кўпайтирамиз!!! Биз йилига 24 соат ва 365 кунга кўпаямиз ва 330 000 000 доллар миқдорида маблағ оламиз. (Турли манбалар турли хил маълумотларга эга, аммо ўртача ҳисобда 4 ВВЭР-1200 қуввати учун бу 500-600 миллионни ташкил этади (аммо биз минимал деб ҳисоблаймиз).

Ҳисоб-китобдан оператор даромади 400 млн $ бўлади.

Энди қаранг, агар 21 миллиардлик қарзга хизмат кўрсатиш харажатларининг атиги 5 фоизи 1 миллиард 50 миллионни ташкил этса ва "қора" даромад бироз камроқ тушса, демак, қурилишнинг умумий харажатлари, демонтаж ва қарзга бўлган фоизларни таққосласак, унда биз 1,5 миллиардга яқин маблағни олдик. Фойда йилига 400 миллион, йиллик зарар эса 1 миллиард 100 миллион доллар бўладими?

Аслида бундай эмас. Биринчидан, гидроэлектростанциялар ва иссиқлик электр станцияларида ишлаб чиқариладиган барча электр энергияси учун тарифлар кўтарилади. Иккинчидан, улар АЭС учун имтиёзларни жорий этишади, эҳтимол ҚҚСни бекор қилиш, тармоқларни маржни камайтириш каби, чунки электр станциялари каби тармоқлар давлат мулки ҳисобланади. Энергиянинг бир қисми экспорт қилинади. Умуман олганда, йўқотиш камроқ бўлади.

Эсингизда бўлса, мен ҳамма нарсани минимал даражада кўриб чиқдим, аслида, Ўзбекистон йилига 5 фоизли 21 миллиард қарзни ҳисобламаслиги керак. Агар Россия ҳали ҳам кредит линиясини (атом электр станцияларининг нархининг ярмини, иккинчи қисмини эса дарҳол тўлашни сўрайди) йилига 5% миқдорида таъминласа, у ҳолда молия бозорларида бундай фоиз миқдори ҳеч бўлмаганда узоқ муддатда берилмайди.

Албатта, сиз менга эътироз билдиришингиз мумкин, улар айтишича, қарз тезда тўланади ва йилига 5% дан ортиқ тўлаш керак бўлмайди. Ва сиз адашасиз. Ўзбекистон ҳукумати давлат қарзини тезроқ оширишга қарор қилди. Бу бир неча марта айтилган.

Шунингдек, яна битта ёқимсиз ҳолат мавжуд. Элекроэнергиянинг асосий қисми ички бозорда сотилади, яъни ўзбек сўмида, бироқ ташқи тўловлар долларда тўланади. Биз ҳар йили тахминан ярим миллиард доллар миқдоридаги валютанинг барқарор чиқиб кетишини таъминлаймиз. Шу билан бир қаторда, давомли сўм девальвациясини унутганимиз йўқ. Бу дегани, долларнинг нархи ошган сайин, ҳар киловатт электр нархи ошади ёки яна қўшимча зарар бўлади.

Киловаттнинг нархи ҳақида нима дейиш мумкин? Минимал миқдор - тахминан 9,5 цент. Яъни, нарх қарийб 2,7 баравар ўсиши керак ва миллий валюта курсидан қатъий назар камида 9,5 қент бўлиши керак.

Хулоса ўрнида. Макроиқтисодий кўрсаткичлар: 2018 йилда Ўзбекистон номинал ЯИМи 48.7 млрд $ ни ташкил қилди. 4 та энергоблоги билан АЭСнинг нархи 21 млрд $ ёки ЯИМнинг 43%ини ташкил этади. Ўзбекистон ташқи қарзи, 2019 йил январ ҳолатига кўра, тахминан 10 млрд $ ёки ЯИМнинг 21%и. АЭС давлат қарзини 3 баробар оширади ва 2018 йилги ЯИМнинг 63 фоизини ташкил қилади. Ўзбекистон бюджети 2019 йилда 11.8 млрд $ бўлиши прогноз қилинмоқда. Агар АЭС учун бюджетдан йиллик тўлов минимал 1.5 млрд $ни ташкил қилса, бу бюджетнинг 12.5 %и деганидир. Ва унутмаслигимиз керакки, бу лойиҳа мутлақ фойдасиздир.

Ушбу атом электр станцияси, айниқса, Ўзбекистонда бир триллион кубометрдан ортиқ газ захиралари мавжудлиги фонида, энергия бозорларидан жуда узоқ бўлганлиги сабабли чет эллик харидорларга етказиб бериш учун жуда қиммат бўлганлиги сабабли, шубҳали кўринади. Газ билан ишлайдиган иссиқлик электр станцияларини модернизациялаш, шунингдек, буғ турбинали заводлар негизида янги ИЭС қуришга сарфлаш анча фойдали ва хавфсизроқ (иқтисодий нуқтаи назардан), аввалги авлод иссиқлик электр станцияларига қараганда деярли 2 баравар кам газ истеъмол қиладиган ва қайта тикланадиган энергетика станциялари атом электр станцияларига қараганда арзон хизмат қилади, чунки уларнинг қарзни тўлаш жуда қиммат. Наҳотки, молия вазирлиги ёки энергетика вазирлиги ҳамда Ўзбекенергодаги амалдорлар шунақа оддий калкуляцияни билмаса? Йўқ, улар билишади. Фақат савол шундан иборатки, нима мақсадда бу лойиҳа амалга оширилмоқда?

Мен ҳеч кимни айбламоқчи эмасман, лекин миямда ғалати гаплар айланиб юрибди: "пул ювишлар, арралашлар, ёнлаб ўтишлар ва уюмлар". Агар 21 миллиарднинг 1 фоизи 210 миллион долларни ташкил қилса, у ҳолда пул ювишнинг бир неча фоизи (бир неча юз миллион доллар) эҳтимол, ҳар қандай амалдор ва турли вазирликлар ҳар қандай лойиҳага ижобий баҳо бериши ва "тўғри" қарор қабул қилиши учун етарли бўлса керак. Шундай эмасми???? Бу ҳақда нима деб ўйлайсиз?

5